Title: Σ. Κάργα & Ι. Μπιμπου: πρακτικεσ κατανοησησ και στηριξησ των οικογενειων παιδιων/εφηβων με εμπειριεσ ενδοσχολικησ βιασ: ο ρολοσ του σχολειου
Author: Anna
Last saved by: user

27 Νοεμβρίου 2010 | [Σ. Κάργα & Ι. Μπιμπου: πρακτικεσ κατανοησησ και στηριξησ των οικογενειων παιδιων/εφηβων με εμπειριεσ ενδοσχολικησ βιασ: ο ρολοσ του σχολειου]

Σχέσεις γονέων και παιδιών και συνέπειες για τον εκφοβισμό
•	αναγνώριση ότι ο εκφοβισμός συμβαίνει σε ένα κοινωνικό οικολογικό πλαίσιο αναφοράς το οποίο περιλαμβάνει και την οικογένεια
•	εκπαίδευση γονέων για τους παράγοντες που συνδέονται με αυξημένο κίνδυνο για εκφοβισμό
•	πληροφόρηση των γονέων των δραστών για την σημασία να δρουν ως μοντέλα ζεστών αντιδράσεων, με έντονο το στοιχείο της κατανόησης
•	εκπαίδευση τους σε κατάλληλες δεξιότητες συμπεριφοράς 
•	εργασία με γονείς παιδιών θυμάτων ως προς τον ρόλο της υπερβολικής προστασίας και της υπερβολικής εμπλοκής
•	ενίσχυση για αυτονομία, επιβεβαίωση, διεκδικητικότητα
•	προσοχή σε πιθανές πρακτικές κακοποίησης
Αντιδράσεις των εκπαιδευτικών στην αναγνώριση πρακτικών κακοποίησης-παραμέλησης των παιδιών
Οι αντιδράσεις των εκπαιδευτικών συνδέονται, αρχικά, με τον επαγγελματικό τους ρόλο, που εστιάζεται τόσο στην πληροφόρηση των παιδιών όσο και στη δυνατότητα των ίδιων να τους παρέχουν επαρκείς απαντήσεις στα ερωτήματά τους. 
Διαπιστώνουν ότι δεν έχουν επαρκή πληροφόρηση καθώς και κατάλληλους τρόπους στήριξης τόσο των ίδιων όσο και των μαθητών τους. 
Από την άλλη πλευρά, οι εκπαιδευτικοί που επιτρέπουν στον εαυτό τους να αναστατώνονται από τα ‘κρίσιμα συμβάντα’, όπως θεωρείται ο σχολικός εκφοβισμός, κινδυνεύουν να χάσουν τον σεβασμό των συναδέλφων τους αλλά και των οικογενειών. Επιπλέον, αισθάνονται ότι καλούνται να μετακινηθούν από ένα ρόλο πληροφοριοδότη γνώσεων σε αυτόν του επαγγελματία που είναι σε θέση να στηρίζει τα παιδιά σε ανάγκη και να εκδηλώνει ενσυναίσθηση. Για να το επιτύχουν, έχουν ανάγκη από χρόνο, εκπαίδευση και επαρκή στήριξη τόσο στο σχολικό όσο και στο εξωσχολικό πλαίσιο.
Οι αντιδράσεις των εκπαιδευτικών, δεύτερον, συνδέονται με το σχολείο ως εργασιακό πλαίσιο. Σε ένα κρίσιμο συμβάν, όπως αναγνωρίζεται ο σχολικός εκφοβισμός, η προσοχή συχνά επικεντρώνεται στους μαθητές. Γνωρίζουμε, ωστόσο, ότι εξίσου ουσιαστικές είναι και οι ανάγκες του προσωπικού του σχολείου που απαιτούν αναγνώριση. Τα σχολεία, επιπλέον, σε αντίθεση με άλλους οργανισμούς, έχουν περιορισμένη ευκαμψία και περιθώρια γι’ αλλαγές, όσον αφορά στις εργασιακές τους πρακτικές. Το αναλυτικό πρόγραμμα και το ωράριο είναι ορισμένες από τις δεσμεύσεις των εκπαιδευτικών σε καθημερινή βάση. Στο σχολείο που δεν έχει αναπτύξει μια κουλτούρα έννοιας και φροντίδας, οι εκπαιδευτικοί νιώθουν απομονωμένοι και συχνά μόνοι τους στην αντιμετώπιση περιπτώσεων που αφορούν στον εκφοβισμό.
Οι προσωπικές αντιδράσεις των εκπαιδευτικών, τρίτον, προφανώς συνδέονται με τους δύο παραπάνω παράγοντες. Ο εκπαιδευτικός επηρεάζεται από την εμπειρία ενός παιδιού που θυματοποιείται στο σχολείο ή στο οικογενειακό του περιβάλλον πολλαπλά: νιώθει πως έχει αποτύχει στον ρόλο του να διαφυλάξει το παιδί, ή ίσως πιστεύει πως χρειάζεται να φανεί «δυνατός» και να ελέγξει ή να πιέσει τα συναισθήματά του. Ή ακόμη δυσκολεύεται να συμμετέχει αποτελεσματικά σε περιόδους κρίσης, καθώς συνδέεται συναισθηματικά και προσωπικά με το παιδί και την οικογένειά του. Η συναισθηματική επιβάρυνση του εκπαιδευτικού από την επαφή του με τον σχολικό εκφοβισμό συνοδεύεται από συχνά και βασανιστικά ερωτηματικά σχετικά με το αν θα μπορούσε ο ίδιος να κάνει κάτι περισσότερο ή διαφορετικό για να στηρίξει τους μαθητές-μαθήτριές του (Azar, 2000). 

Βασικά χαρακτηριστικά των επιτυχημένων προγραμμάτων είναι: 
(α) να διευρύνουν την θεματολογία και τις πρακτικές τους πέρα από το πρόβλημα της ενδοσχολικής βίας, (β) να συζητούν και να υπολογίζουν τις απόψεις των παιδιών, (γ) να λαμβάνουν υπόψη τους και να αξιοποιούν τα αναλυτικά προγράμματα του σχολείου, (δ) να διασφαλίζουν την απαραίτητη συμφωνία μεταξύ των ενδιαφερόμενων μελών, (ε) να διαθέτουν χρόνο που να επιτρέπει στους εκπαιδευτικούς τον αναστοχασμό και την επεξεργασία της εμπειρίας τους  (στ) να απέχουν από θέσεις που συντηρούν την άποψη πως όσα παιδιά προετοιμάζονται κατάλληλα, αναλαμβάνουν την ατομική ευθύνη ώστε να προστατεύονται από μόνα τους από τις ανεπιθύμητες εμπειρίες ενδοσχολικής βίας.
Είναι σαφές ότι μια ανάλογη άποψη, όπως η παραπάνω, προκαλεί πιθανόν ενοχές σε όσα παιδιά δεν καταφέρνουν να προστατευθούν, παρά την συμμετοχή τους σε προγράμματα εκπαίδευσης και πρόληψης! Τα προγράμματα πρόληψης χρειάζεται να αναγνωρίζουν με σαφήνεια πως υπάρχει διαφορά εξουσίας μεταξύ των παιδιών και των ενηλίκων, που έχει ως αποτέλεσμα τα παιδιά να νιώθουν και να είναι ανίσχυρα στις σχέσεις τους με τους ενηλίκους. Αντίστοιχους περιορισμούς εμπεριέχουν τα προγράμματα που εστιάζονται στην αυτοπροστασία των παιδιών, καθώς στηρίζονται σε άδηλες υποδηλώσεις ότι είναι ικανά παρά τη διαφορά δύναμης και εξουσίας (τόσο της σωματικής όσο και της ψυχολογικής-θεσμικής) να ανταποκριθούν επαρκώς. 
Πρόταση για μια «επιτυχημένη» διεπαγγελματική συνεργασία από την πλευρά του ψυχολόγου
I.Η συστημική προσέγγιση είναι βοηθητική κατ’ αρχήν, σε οργανωτικό πλαίσιο, καθώς οι συμμετέχοντες χρησιμοποιούν την εμπειρία τους από ποικίλες προηγούμενες σχέσεις και επιλέγουν από κοινού δράσεις.
II.Η άρση συστημικών περιορισμών που έχουν σχέση με τον χώρο, τον χρόνο, και την οργάνωση μιας παρέμβασης από κοινού είναι αποτελεσματική και επιτρέπει τον αναστοχασμό μεταξύ των μελών μιας διεπαγγελματικής ομάδας.
III.Η αναγνώριση πως δεν είμαστε εν μέρει σε θέση να δώσουμε λύσεις «εδώ και τώρα», και «από εδώ και πέρα» είναι σημαντική. Οι νέες κατανοήσεις ανοίγουν νέους περιορισμούς και την ανάγκη για επεξεργασία προσωπικών και κοινωνικών αποθεμάτων και ούτω καθεξής.
IV.Η συνάντηση με τα παιδιά και τις οικογένειές τους καλό είναι να γίνεται χωρίς περιορισμένα και φορτισμένα με διάφορες αξίες όρια.
V. Το νόημα μιας συγκεκριμένης συμπεριφοράς/ δραστηριότητας που αφορά το παιδί και όχι μόνο, ξεδιπλώνεται πάντα σε ένα συγκεκριμένο πλαίσιο.
VI. Οι συγκεκριμένες δραστηριότητες του παιδιού αλλά και όσων συνδέονται μαζί του, αναγνωρίζονται ως διεργασίες και όχι ως το τελικό προϊόν μιας συνεργασίας. 
VII. Οι απόψεις των παιδιών για τη δόμηση της ταυτότητάς τους μας είναι απαραίτητες, καθώς τα παιδιά αποτελούν ενεργητικούς δράστες που μοιράζονται με τους γύρω τους τα κοινωνικά συστήματα λόγου (Corsaro, 2005. Kraemer, 1995).
VIII. Καλό είναι να αποφεύγουμε πρακτικές συμμόρφωσης, ρύθμισης και παθολογικοποίησης στη συνεργασία μας με αφορμή τις «δυσκολίες» και τα «προβλήματα» των παιδιών. 
IX. Θεωρούμε αναγκαία την πρόκληση να αναπτύσσουμε προσεγγίσεις που στηρίζουν τα παιδιά και τους επαγγελματίες στο σχολείο να κατανοούν και να αποδέχονται, και όχι να αρνούνται την πραγματικότητα των εμπειριών τους, δηλαδή το νόημα της ζωής τους.
X. Τέλος, η αντίσταση στη μια και μοναδική εξήγηση που εμφανίζεται ως προϊόν ατομικής διεργασίας, που απαιτείται να είναι αντικειμενική και κυρίαρχη και που αποκλείει εναλλακτικές ερμηνείες, είναι απαραίτητη. Αυτή η θέση, προφανώς, αφορά και την συγκεκριμένη πρόταση/παρουσίαση.
Ελληνική βιβλιογραφία
1.	Αρτινοπούλου, Β. 2001. Βία στο σχολείο. Αθήνα: Μεταίχμιο
2.	Boulton, M., Καρέλλου, Ι., Λανίτη, Ι., Μανούσου, Β., & Λεμονή, Ο. 2001. Επιθετικότητα και θυματοποίηση ανάμεσα στους μαθητές των ελληνικών Δημοτικών σχολείων. Ψυχολογία, 8 (1), 12-29.
3.	Γιωτοπούλου-Μαραγκοπούλου, Α., επιμ. 2010. Ομαδική βία και επιθετικότητα στα σχολεία. Αθήνα: Νομική Βιβλιοθήκη
4.	Γκότοβος, Α. 1996. Νεολαία και Κοινωνική Μεταβολή. Αξίες, Εμπειρίες και Προοπτικές. Αθήνα: Gutenberg. 
5.	Courtecuisse, V.1998. Βία στο σχολείο. Βία του σχολείου. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα
6.	Δεληγιάννη-Κουϊμτζή Β. & Σακκά Δ. επιμ. 2005. Μεγαλώνοντας ως Αγόρι: Διερεύνηση της Ανάπτυξης της Ανδρικής Ταυτότητας στην Εφηβική Ηλικία. Αθήνα: Gutenberg. 
7.	Dowling, E. 2001. Η οικογένεια και το σχολείο. Μια συστημική προσέγγιση από κοινού σε παιδιά με προβλήματα Αθήνα: Gutenberg
8.	Δημάκος, Ι.,  Ο ρόλος της οικογένειας στην πρόληψη της επιθετικής συμπεριφοράς μαθητών, διαθέσιμο στην ιστοσελίδα: http://vchristinakis.googlepages.com/family_violence_prevention.pdf
9.	Δικαίου, Ε., Ηλιόπουλος, Β., Τασάκου, Τ., 2008, Μίλα μη φοβάσαι, Αθήνα: ΕΨΥΠΕ
10.	Zizek, S. (2010). Βία. Έξι λοξοί στοχασμοί. Εκδόσεις Scripta (Μετάφραση Νεκτάριος Καλαϊτζής)
11.	 Καϊσέρογλου, Ν.  Καλλιώτης, Π., Κολοβός,  Γ. 2002. Η φύση και η έκταση της σχολικής επιθετικότητας και κακοποίησης στους μαθητές από 8 έως 12 ετών. Αθήνα: Γρηγόρη
12.	Κωτσάκης, Δ., Μουρελή, Ε., Μπίμπου, Ι., Μπουτουλούση, Ε., Αλεξανδρή, Χ., Γκέσογλου Ε., Καραμανώλη, Κ., Καρπούζα, Α., Σπανοπούλου, Ε. 2010. Αναστοχαστική πράξη. Ο αποκλεισμός στο σχολείο. Αθήνα: Νήσος
13.	Μαυρογιώργος, Γ. 1995. «Ασκήσεις στην άσκηση βίας στο σχολείο. Η «βία» του λόγου για τη βία στο σχολείο», Σύγχρονη Eκπαίδευση, τ. 80, 59-64.
14.	Μπεζέ, Λ., επιμ. 1998. Βία στο Σχολείο, Βία του Σχολείου. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.
15.	Ναυρίδης Κ.,επιμ. 2002. Εξουσία, βία, πόνος. Αθήνα: Καστανιώτη. 
16.	Olweus, D. 2009. Εκφοβισμός και βία στο σχολείο. Αθήνα: ΕΨΥΠΕ
17.	Πετρόπουλος Ν. & Παπαστυλιανού Α. επιμ. 2000. Προκλήσεις στη σχολική κοινότητα: Έρευνα και παρέμβαση (σ. 142-148). Αθήνα: Παιδαγωγικό Ινστιτούτο. 
18.	Rigby, K. 2008. Σχολικός εκφοβισμός. Αθήνα: Τόπος 
19.	Τσιάντης, Ι., Ασημόπουλος, Χ., Γιαννακοπούλου, Δ., Διαρεμέ, Σ., Κονίδα, Ε., Σιγάλας Α. Χατζηπέμος, Θ., Μπίμπου, Ι. 2007. Η βία μεταξύ των μαθητών στο σχολείο: Αποτελέσματα του Διακρατικού Προγράμματος για την Αντιμετώπιση της Ενδοσχολικής Βίας και του Εκφοβισμού. Συνέντευξη τύπου, Αίθουσα Ανταποκριτών Ξένου Τύπου, 22 Νοεμβρίου 2007, Αθήνα
20.	Τσίγκανου, Ι.   Δασκαλάκη Κ., Τσαμπαρλή, Δ. 2004. Εικόνες & Αναπαραστάσεις Βίας στο Ελληνικό Σχολείο. Αθήνα: Νομικής Βιβλιοθήκης
21.	Ψάλτη, Α. & Δεληγιάννη-Κουϊμτζή Β., "Ταυτότητες Φύλου, Εθνικές Ταυτότητες και Σχολική Βία: Διερευνώντας τη Βία και τη Θυματοποίηση στο Σχολικό Πλαίσιο", 10ο Πανελλήνιο Συνέδριο (με διεθνή συμμετοχή) Ψυχολογικής Έρευνας της ΕΛΨΕ. Γιάννενα: 1-4 Δεκεμβρίου 2005.
22.	Ψάλτη, Α, & Γαβριηλίδου, Μ. 1995. Συνεργασία γονιών – σχολείου: Πραγματικότητα ή ουτοπία στην Ελλάδα [1ο μέρος]. Σύγχρονη Εκπαίδευση, τ. 85, 71 – 75. 
23.	Ψάλτη, Α, & Γαβριηλίδου, Μ. 1996. Συνεργασία γονιών – σχολείου: Πραγματικότητα ή ουτοπία στην Ελλάδα [2ο μέρος]. Σύγχρονη Εκπαίδευση, τ.86, 57 – 60.
24.	Μπίμπου- Νάκου, Ι., & Στογιαννίδου, Α. (2007). Πλαίσια συνεργασίας ψυχολόγων και εκπαιδευτικών για την οικογένεια και το σχολείο. Αθήνα: Εκδόσεις Gutenberg.
25.	Γιαννακοπούλου, Δ., Διαρεμέ, Σ., Σουμάκη, Ε., Χατζηπέμου, Θ., Ασημόπουλος, Χ., Τσιάντης, Ι. 2010. Καταγραφή αναγκών και ευαισθητοποίηση για το φαινόμενο του εκφοβισμού σε σχολεία της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης στην περιοχή της Αθήνας. Ψυχολογία,17(2), 156-176

ΟΜΑΔΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Σ ΚΑΡΓΑ-Ι. ΜΠΙΜΠΟΥ 
(θετικοί παράγοντες -τι θα βοηθούσε ένα παιδί όπως στο παράδειγμα για να μιλήσει;)

το ενδιαφέρον 
ενός συμμαθητή

Ένα παιδί που εκφοβίζεται δεν μιλά γι’ αυτό που του συμβαίνει.

φοβάται την 	πιστεύει πως 
εκδίκηση	         κανείς δεν μπορεί 
να βοηθήσει

(Αρνητικοί παράγοντες - τι δυσκολεύει το συγκεκριμένο παιδί να μιλήσει;)

ΑΞΟΝΕΣ
1)	Γιατί τα παιδιά δεν μιλούν γι’ αυτό που τους συμβαίνει;
2)	Γιατί οι παρατηρητές δεν επεμβαίνουν;
3)	Γιατί οι δάσκαλοι δεν επεμβαίνουν;
4)	Γιατί είναι δύσκολο για το γονιό να αντιμετωπίσει ένα τέτοιο πρόβλημα;
5)	Γιατί είναι δύσκολη η συνεργασία ανάμεσα στην οικογένεια και το σχολείο;
5α) για τους γονείς
5β) για τους δασκάλους

Για το 1) έχουμε video το I’m being bullied 
Για το 2) http://www.youtube.com/watch?v=nWJut7KQhI4&NR=1 
Το 3) και το 4) θα μπορούσαν να γίνουν ένα: «ο ρόλος των ενηλίκων» βίντεο με αρνητικά πρότυπα http://www.youtube.com/watch?v=CWUtywfwsMw&NR=1
5α) "κάθε φορά που πηγαίνω στο σχολείο, ακούω τα ίδια και τα ίδια, όχι μόνο από τον δάσκαλό του αλλά και οι άλλες μαμάδες τρέχουν κατά πάνω μου. Δεν έχει νόημα να πάω ξανά"
5β) "τόσες φορές την ψάχνω για να της μιλήσω για το παιδί και δεν έρχεται. Και όταν έρχεται, σαν να κρύβεται, αρπάζει τον Νίκο και φεύγει".

	

Γιατί είναι δύσκολη η συνεργασία ανάμεσα στην οικογένεια και το σχολείο;
α) για τους γονείς
β) για τους δασκάλους
α) "κάθε φορά που πηγαίνω στο σχολείο, ακούω τα ίδια και τα ίδια, όχι μόνο από τον δάσκαλό του αλλά και οι άλλες μαμάδες τρέχουν κατά πάνω μου. Δεν έχει νόημα να πάω ξανά"
β) "τόσες φορές την ψάχνω για να της μιλήσω για το παιδί και δεν έρχεται. Και όταν έρχεται, σαν να κρύβεται, αρπάζει τον Νίκο και φεύγει".

Τι λένε τα παιδιά για τους εκπαιδευτικούς και την βοήθεια από αυτούς;
•	1Α2:Όπως και ένα άλλο παιδί που ήθελε να με υποστηρίξει και δεν μπορούσε να μιλήσει στο διευθυντή, έτρεμε, φοβόταν πάρα πολύ. Και όχι μόνο αυτό, έρχονται και τα παιδιά από το Λύκειο εμένα με έπιασαν από το λαιμό. Μετά μας έστειλαν στον Λυκειάρχη και ο Λυκειάρχης άρχισε να φωνάζει και να λέει ότι θα τον διώξει από το σχολείο. Αν μας πήγαιναν στον Γυμνασιάρχη, δεν θα με υποστήριζε, γιατί ξέρει ότι είμαι λίγο ζωηρός και με εμένα θα τα έβαζε. 
•	όσον αφορά την κατάσταση στο σχολείο, αρχικά υπάρχει αυτό που λέμε οι ταμπέλες. Ο καθένας έχει μια ταμπέλα και ή τον σέβονται είτε όχι.

Τι λένε τα παιδιά για τους γονείς και την βοήθεια που τους προσφέρουν
•	8  Α1:  οι γονείς, μια ζωή, οι γονείς είναι προστατευτικοί. Δεν μπορούν να καταλάβουν ότι μεγαλώσαμε και ότι μπορούμε να τα βγάλουμε πέρα.
•	9Κ1: και μένα η μάνα μου λέει συνέχεια πρόσεχε εκεί στο σχολείο, μην κάνεις κακές παρέες και τέτοια. 

Γιατί είναι δύσκολο για το γονιό να αντιμετωπίσει ένα τέτοιο πρόβλημα;

Γιατί οι δάσκαλοι δεν επεμβαίνουν; 

Σ χ ο λ ι κ ό ς   ε κ φ ο β ι σ μ ό ς (για τους γονείς)
 Ο σχολικός εκφοβισμός αποτελεί ένα σύνθετο κοινωνικό φαινόμενο με αρνητικές και μακροχρόνιες συνέπειες για όλα τα παιδιά που εμπλέκονται σε αυτόν. Απαραίτητη για την αντιμετώπισή του είναι  η συνεργασία ανάμεσα στο σχολείο και την οικογένεια καθώς και έγκαιρες και συστηματικές δράσεις.
 Πώς μπορείτε να καταλάβετε αν το παιδί σας εκφοβίζεται: 
Συνήθως τα παιδιά, λόγω της συναισθηματικής φόρτισης που προκαλεί ο εκφοβισμός, αλλάζουν συμπεριφορά. Συχνά, ένα παιδί που πέφτει θύμα εκφοβισμού
•	χάνει το ενδιαφέρον του για το σχολείο
•	εμφανίζει πτώση στις σχολικές του επιδόσεις
•	δεν θέλει να πάει στο σχολείο
•	είναι απομονωμένο στο σχολείο και στο σπίτι
•	δεν έχει φίλους
•	σταματά να μιλά για τους συμμαθητές του και για τις σχολικές δραστηριότητες
•	προτιμά να παίζει μόνο του ή να βρίσκεται με ενήλικες 
•	επιλέγει μια «παράλογη» διαδρομή για να πάει ή να γυρίσει από το σχολείο 
•	φαίνεται στεναχωρημένο, αποκαρδιωμένο, θυμωμένο ή φοβισμένο
•	έχει τραυματισμούς ή σκισίματα στα ρούχα και στα βιβλία για τα οποία δεν μπορεί να δώσει μια λογική εξήγηση
•	έχει συχνά πονοκεφάλους ή στομαχόπονους 
•	έχει προβλήματα στον ύπνο
 Τι μπορείτε να κάνετε γι’ αυτό;
Ο ρόλος των γονιών είναι πολύ σημαντικός.
•	Μη βιαστείτε να λύσετε εσείς το πρόβλημα, μιλώντας ή απειλώντας το δράστη.
•	Προσπαθήστε να βρείτε τι φταίει. 
•	Ακούστε και συζητήστε με το παιδί σας, αλλά κυρίως ακούστε το.
•	Δείξτε του ότι είστε κοντά του και ότι θα το στηρίξετε. 
•	Κάντε το να καταλάβει πως δεν φταίει εκείνο. 
•	Μην το ενθαρρύνετε να αντιδράσει με βία. 
•	Διδάξτε του αποτελεσματικές στρατηγικές αντιμετώπισης όπως είναι το χιούμορ, η αδιαφορία, η υπεράσπιση του εαυτού με μη επιθετικό τρόπο, η διεκδικητικότητα. 
•	Όσο περισσότερο εκφοβίζονται τα παιδιά τόσο περισσότερο χάνουν την αυτοεκτίμησή τους. Ενισχύστε την αυτοπεποίθησή του, δίνοντας σημασία στην άποψή του, δίνοντάς του πρωτοβουλίες, δείχνοντάς του εμπιστοσύνη, βοηθώντας το να γίνει αυτόνομο, επαινώντας το, όταν καταφέρνει κάτι.
•	Βοηθήστε το να κάνει καλούς φίλους και παροτρύνετέ το να ασχοληθεί με κάποιο άθλημα ή κάποια άλλη εξωσχολική δραστηριότητα. 
•	Ενημερώστε –συνεργαστείτε με το σχολείο. 
 Τι μπορείτε να κάνετε αν το παιδί σας εκφοβίζει άλλα παιδιά:  
•	Σκεφτείτε τι μπορεί να φταίει.
•	Μη βάζετε ταμπέλες στο παιδί σας («κακό», «κακομαθημένο», «χαζό» κ.λ.π.). Τα παιδιά έχουν την τάση να επαληθεύουν τις ταμπέλες που τους δίνουμε και τους χαρακτηρισμούς που κάνουμε για αυτά.
•	Προσπαθήστε να αναπτύξετε την ενσυναίσθηση του παιδιού σας, τη δυνατότητά του, δηλαδή, να μπαίνει στη θέση του άλλου. Τα λογοτεχνικά κείμενα θα σας βοηθήσουν πολύ στην προσπάθειά σας αυτή.
•	Μάθετέ του να σέβεται τη διαφορετικότητα.
•	Δώστε του ευκαιρίες να κάνει καλά πράγματα.
•	Διδάξτε του κοινωνικά αποδεκτές συμπεριφορές.
•	Επέμβετε έγκαιρα με πειθαρχία. Ορίστε απλούς κανόνες, καταγράψτε τους μαζί με το παιδί, τοιχοκολλήστε τους σε εμφανές σημείο και επαινείτε το κάθε φορά που τους τηρεί, αλλά επιβάλλετε και κυρώσεις, που από πριν θα είναι γνωστές, σε περίπτωση που τους παραβεί.  
•	Αποφύγετε τη σωματική τιμωρία. Το παιδί πρέπει να είναι πάντα βέβαιο πως ακόμα κι αν παραβεί τους κανόνες οι γονείς του το αγαπούν και ότι είναι η επιθετική του συμπεριφορά που οι γονείς απορρίπτουν και όχι το ίδιο το παιδί.
•	Περάστε χρόνο με το παιδί σας-έτσι αναπτύσσεται μια σχέση εμπιστοσύνης- και γνωρίστε τους φίλους του.
•	Συνεργαστείτε με το σχολείο. 
 
Αλλά και στην περίπτωση που το παιδί σας ούτε εκφοβίζει ούτε εκφοβίζεται καλό είναι, δεδομένου και του ότι η στάση των συνομηλίκων μπορεί να αποτρέψει την εμφάνιση του φαινομένου, να ενημερώσετε τα παιδιά σας για τη σοβαρότητα του εκφοβισμού και για τις συνέπειές του, να προσπαθήσετε να αναπτύξετε στα παιδιά σας την ενσυναίσθηση, το σεβασμό για τη διαφορετικότητα και να τους δείξετε με ποιους τρόπους θα μπορούσαν να βοηθήσουν τα παιδιά που εκφοβίζονται. Ο παράγοντας της φιλίας, άλλωστε, αποτελεί παράγοντα προστατευτικό. Τα παιδιά που έχουν φίλους καλούς, δυσκολότερα πέφτουν θύματα εκφοβισμού.

Σ χ ο λ ι κ ό ς   ε κ φ ο β ι σ μ ό ς (για τους εκπαιδευτικούς)
Ο σχολικός εκφοβισμός αποτελεί ένα σύνθετο κοινωνικό φαινόμενο με αρνητικές και μακροχρόνιες συνέπειες για όλα τα παιδιά που εμπλέκονται σε αυτόν. Εκτός από ψυχοσωματικά προβλήματα και προβλήματα στις διαπροσωπικές σχέσεις, ο εκφοβισμός προκαλεί σχολική διαρροή, πολλές απουσίες, απουσία κινητοποίησης για το σχολείο και μειωμένο ενδιαφέρον για σχολικές εργασίες. Κατά συνέπεια, επηρεάζει αρνητικά τις σχολικές επιδόσεις των παιδιών και συντελεί στη δημιουργία αρνητικού κλίματος στο σχολείο. 
Απαραίτητη για την αντιμετώπισή του είναι η συνεργασία ανάμεσα στο σχολείο και την οικογένεια καθώς και έγκαιρες και συστηματικές δράσεις. Ολιστικά προγράμματα αντιμετώπισης που εμπλέκουν τόσο το σχολείο όσο τους γονείς και τους μαθητές αξιολογήθηκαν ως ιδιαίτερα αποτελεσματικά. Μέτρα κατά του εκφοβισμού μπορούν να εφαρμοστούν:
	σε επίπεδο σχολείου
	σε επίπεδο τάξης
	σε ατομικό επίπεδο

Τι μπορεί να κάνει το σχολείο:
Η εμπλοκή όλου του σχολείου βοηθά τα παιδιά και τους ενήλικες να κατανοήσουν πως ο εκφοβισμός δεν αποτελεί φυσιολογικό μέρος της ανάπτυξης των παιδιών και πως είναι ζήτημα που μας αφορά όλους. Έτσι το σχολείο μπορεί:
	να οργανώσει ημερίδες με σκοπό την ενημέρωση των εκπαιδευτικών, των γονέων και των παιδιών γύρω από το φαινόμενο του εκφοβισμού, τα αίτια, τις συνέπειές του και τους τρόπους αντιμετώπισής του
	να παρατηρήσει και να μελετήσει συστηματικά την έκταση του εκφοβισμού στο σχολείο, τη συχνότητα με την οποία επεμβαίνουν οι δάσκαλοι, το βαθμό επίγνωσης των γονιών 
	να οργανώσει μια επιτροπή που να έχει την ευθύνη για την πρόληψη και την αντιμετώπιση του εκφοβισμού. Στην επιτροπή μπορούν να συμμετέχουν δάσκαλοι, γονείς και παιδιά, με την βοήθεια του Συνηγόρου του Παιδιού 
	να ακούει προσεχτικά και να στέκεται κοντά σε όλα τα περιστατικά εκφοβισμού με έγνοια, εχεμύθεια και διακριτικότητα, και να στηρίζει τα "θύματα" αποφεύγοντας να στιγματίσει το δράστη ή τους δράστες 
	να παροτρύνει τα παιδιά να ενημερώνουν τους εκπαιδευτικούς για τα περιστατικά  εκφοβισμού που βιώνουν ή που πέφτουν στην αντίληψή τους
	να καταστήσει σαφές πως ο εκφοβισμός είναι μια συμπεριφορά απαράδεκτη που δεν θα γίνεται ανεκτή στο χώρο του σχολείου 
	να ορίσει σταθερούς κανόνες κατά του εκφοβισμού, που θα αναρτηθούν σε σημεία όπου όλα τα παιδιά θα μπορούν να τους βλέπουν, και κυρώσεις που δεν θα περιλαμβάνουν, ωστόσο, τη σωματική τιμωρία για όποιον τους παραβαίνει.
	να αυξήσει την επιτήρηση στην αυλή του σχολείου όπου συμβαίνουν τα περισσότερα περιστατικά εκφοβισμού αλλά και σε άλλους χώρους (σκάλες, τουαλέτες) όπου, συνήθως, δεν υπάρχουν ενήλικες
	να δημιουργήσει ένα ελκυστικό και ενδιαφέρον προαύλιο όπου θα οργανώνονται ομαδικά παιχνίδια κατά τη διάρκεια των διαλειμμάτων
	να οργανώσει καμπάνια κατά του εκφοβισμού που θα περιλαμβάνει διάφορες εκδηλώσεις όπως προβολή video κατά του εκφοβισμού, θεατρικές παραστάσεις σχετικές με το θέμα, παρουσίαση ποιημάτων και τραγουδιών των παιδιών, κατασκευή αφισών και άλλων καλλιτεχνικών δημιουργιών
	να γνωστοποιήσει σε εκπαιδευτικούς, γονείς και μαθητές την τηλεφωνική γραμμή βοήθειας της Ε.Ψ.Υ.Π.Ε. (Εταιρεία Ψυχοκοινωνικής Υγείας Παιδιών και Εφήβων) 801 801 1177 όπου μπορούν να καλούν παιδιά και ενήλικες οποτεδήποτε νιώθουν την ανάγκη βοήθειας, υποστήριξης ή συμβουλής 
	να εξασφαλίσει τη συνεργασία με τους γονείς με συνελεύσεις όπου θα συζητιούνται θέματα σχετικά με τον εκφοβισμό και θα αξιολογούνται οι δράσεις του σχολείου, χωρίς το στιγματισμό των γονιών των οποίων τα παιδιά εκφοβίζουν 

Σε επίπεδο τάξης οι δάσκαλοι μπορούν:
•	να συζητούν με τα παιδιά για το ζήτημα, ώστε να τα ενημερώνουν και να τα ευαισθητοποιούν 
•	να θεσπίσουν μαζί με τα παιδιά κανόνες κατά του εκφοβισμού που θα αναρτηθούν στην τάξη και να ορίσουν επαίνους για την τήρηση και κυρώσεις για την παραβίασή τους, βοηθώντας τα παιδιά να καταλάβουν τη σημασία των ορίων
•	να προάγουν θετικές κοινωνικές συμπεριφορές (διάλογο, συνεργασία, αλληλεγγύη, σεβασμό στη διαφορετικότητα, σύσφιξη φιλικών σχέσεων) και να μην εστιάζουν μόνο στις σχολικές επιδόσεις των παιδιών. Στην προσπάθεια αυτή ιδιαίτερα βοηθητικά είναι:
	τα λογοτεχνικά κείμενα
	τα παιχνίδια ρόλων
	οι καλλιτεχνικές δημιουργίες
	η προβολή σχετικών ταινιών
	τα προγράμματα ψυχικής υγείας
	οι ομαδοσυνεργατικές μέθοδοι διδασκαλίας
•	να ενισχύουν, με τη βοήθεια των παραπάνω δραστηριοτήτων, την αυτοεκτίμηση των παιδιών που εκφοβίζονται και, αντίστοιχα, την ενσυναίσθηση των παιδιών που εκφοβίζουν αλλά και όλων των παιδιών, ώστε να καταδικάζουν τις επιθετικές συμπεριφορές και να υποστηρίζουν τα θύματα 
•	να επικοινωνούν με τα παιδιά και να τα παροτρύνουν να μιλούν για τα περιστατικά εκφοβισμού που βιώνουν (βοηθητικό, στην κατεύθυνση αυτή, είναι το βιβλίο των Δικαίου, Ηλιόπουλου, Τασάκου, 2008, «Μίλα, μη φοβάσαι» εκδ. Ε.Ψ.Υ.Π.Ε.)
•	να εφαρμόζουν προγράμματα Ψυχικής Υγείας σε συνεργασία με υπηρεσίες ψυχοκοινωνικής υποστήριξης όπως η ΠΥΞΙΔΑ ( www.pyxida.org.gr και ο Ο.ΚΑ.ΝΑ (www.okana.gr)
•	να δημιουργήσουν με τη βοήθεια των παιδιών ένα ευχάριστο περιβάλλον στην τάξη που θα συμβάλλει στην ψυχική ευεξία των μαθητών
•	να συνεργάζονται και να συζητούν με τους γονείς των μαθητών γύρω από το ρόλο και τις ευθύνες του σχολείου και της οικογένειας και τη σημασία των ορίων

Σε ατομικό επίπεδο οι δάσκαλοι μπορούν, συνήθως, να αντιληφθούν ότι ένα παιδί εκφοβίζεται όταν:
•	έχει ανεξήγητα χτυπήματα ή σκισίματα σε ρούχα και βιβλία
•	είναι συχνά απομονωμένο, αποκαρδιωμένο, θλιμμένο ή φοβισμένο
•	έχει άγχος και νιώθει ανασφάλεια
•	έχει λίγους ή καθόλου φίλους
•	προτιμά περισσότερο να βρίσκεται κοντά σε ενήλικες και αποφεύγει τους συμμαθητές του
•	παραπονιέται συχνά για στομαχόπονους ή πονοκεφάλους
•	παρουσιάζει πτώση στις σχολικές του επιδόσεις ή αδιαφορία για τις σχολικές δραστηριότητες
Στις περιπτώσεις αυτές οι δάσκαλοι μπορούν:
•	να συζητούν και να ακούν τόσο τα θύματα όσο και τους δράστες
•	να ενδυναμώνουν τα θύματα και να τα πείθουν ότι δεν φταίνε εκείνα για τον εκφοβισμό που βιώνουν
•	να βοηθούν τους δράστες να κατανοήσουν ότι η συμπεριφορά τους είναι επώδυνη για τα θύματα 
•	να συζητούν και να συνεργάζονται τόσο με τους γονείς των θυμάτων όσο και με τους γονείς των δραστών προσπαθώντας, ωστόσο, να μην τους ενοχοποιούν
•	να ζητούν τη βοήθεια ειδικών (Ε.Ψ.Υ.Π.Ε., ψυχολόγων, παιδοψυχολόγων κ.λ.π.) σε    περιπτώσεις τις οποίες δεν μπορούν να χειριστούν και να παροτρύνουν τους γονείς να κάνουν το ίδιο